Binnen het programma Integraal Werken in de Wijk (IWW) wisselt een groep sleutelpersonen periodiek kennis en ervaringen uit over de praktijk van sociaal (wijk)teams. Deze groep bestaat uit teamleiders en managers van sociale teams, jeugdteams en gemeenten. Op basis van hun ervaringen hebben zij praktische tips en reflecties die helpen om integraal te werken.
De inzichten in dit artikel komen van ervaren sleutelpersonen. Achtereenvolgens delen ze hun perspectief over: het omgaan met maatschappelijke ontwikkelingen, effectief samenwerken in de wijk, werken met beperkte middelen zonder kwaliteitsverlies, het ontwikkelen van een lerende organisatie en het benutten van technologie om sociaal werk menselijker en effectiever te maken.
Hoe kunnen sociale wijkteams zich op een goede manier verhouden tot brede externe ontwikkelingen? - Henk Wever (Buurtzorg Jong)
‘Duurzame en stabiele samenwerkingsrelaties zijn cruciaal voor het sociale ofwel lokale team en continuïteit is misschien wel de belangrijkste randvoorwaarde. Iedere verandering en iedere sturende beweging van bovenaf brengt dit weer uit balans. Organiseer daarom stabiliteit in visie, werkwijze en de opdracht aan het lokale team.
Blijf koersvast en laat externe ontwikkelingen niet automatisch leidend worden. Nieuwe programma’s, landelijke akkoorden en politieke trends volgen elkaar snel op, maar niet alles hoeft direct vertaald te worden naar nieuwe structuren of extra taken. Voer het gesprek met de mensen die het werk moeten doen over wat haalbaar is. Maak zichtbaar welke keuzes nodig zijn wanneer budgetten onder druk staan en welke gevolgen het heeft wanneer steeds meer opdrachten bij wijkteams worden neergelegd. Durf ook te benoemen wat nÃet meer past binnen de opdracht van het team. Bedachtzaam en terughoudend zijn in het doorvoeren van veranderingen is cruciaal voor de continuïteit.
Voorkom dat discussies over de organisatiewijze de inhoud van het werk overschaduwen. In de praktijk zien we succesvolle voorbeelden van inbesteding en uitbesteding, van 0-100 teams en intensief samenwerkende jeugdteams en volwassenenteams. De organisatiewijze is niet doorslaggevend voor het succes, de visie en grondhouding des te meer!
Geef professionals ruimte om sociaal werker te zijn in plaats van alleen uitvoerder van beleid. Zorg dat goede methodieken en analyse-instrumenten gereedschap zijn in de tas van de sociaal werker, maar nooit ten koste van de relationele werkelijkheid van de praktijk. Voorkom protocollering en regelzucht. Voorkom dat wijkteams vooral loketten worden van indiceren, doorverwijzen en controleren. Blijf juist dichtbij inwoners staan. Relationeel werken kost tijd, maar vormt wel de kern van het wijkgericht werken.’
Hoe kunnen wijkteams effectief samenwerken in de wijk? - Linda Timmermans (Buurtteam Sociaal)
‘Samenwerking in de wijk staat centraal in de verdere ontwikkeling van het sociaal domein. Dat klinkt logisch, en toch… In de praktijk blijkt samenwerken vaak lastiger dan gedacht. Terwijl iedereen het belang onderschrijft, werken we nog regelmatig langs elkaar heen. We kennen elkaar niet goed genoeg, weten niet altijd waarvoor we elkaar kunnen benaderen of denken dat we het zelf moeten oplossen. En eerlijk is eerlijk: samenwerken kost tijd – en dat is nu juist wat vaak ontbreekt.
Investeer daarom in samenwerking, ook als de tijd onder druk staat. Inwoners hebben te maken met complexe vraagstukken zoals bestaanszekerheid, mentale gezondheid en eenzaamheid. Die los je niet alleen op. Buurtteams, welzijnsorganisaties, zorgpartijen en informele netwerken hebben hierin een gedeelde verantwoordelijkheid. Versterk ook de samenwerking tussen zorg en het sociaal domein om zorgvragen te voorkomen en zorg toegankelijk te houden.
Benut de kracht van de sociale basis. Er is een duidelijke beweging naar voren: ondersteuning begint steeds vaker in de sociale basis, met collectieve, groepsgerichte en digitale oplossingen als uitgangspunt.
Verbind de netwerken in de wijk. Goede relaties zijn de basis van de netwerken die de wijkinfrastructuur vormen. Niemand weet alles, niemand kan alles – maar samen kom je verder. Dat vraagt om investeren in relaties, duidelijke afspraken, dezelfde taal en gedeeld eigenaarschap. En misschien wel het belangrijkste: werk mét bewoners in plaats van voor bewoners. Alleen zo organiseer je oplossingen die écht passen bij het dagelijks leven.
Door effectief wijkgericht samen te werken blijft het sociaal domein toegankelijk, betaalbaar en mensgericht.’
Hoe kunnen wijkteams omgaan met schaarste aan tijd en geld zonder aan kwaliteit te verliezen? - Henk Wever (Buurtzorg Jong)
‘Hoe schaars de middelen echt zijn, hangt samen met de verwachtingen van wijkteams en of die zich realistisch verhouden tot wat de uitvoering kan doen. Niet alleen als het gaat om de hoeveelheid geld, tijd en het aantal beschikbare professionals die nu eenmaal eindig zijn, maar ook als het gaat om de inhoud van het werk. Want we zullen schaarste blijven ervaren, zo lang we verwachten dat er voor ieder probleem een oplossing vanuit professionele zorg moet komen en deze oplossing ook de kenmerken van probleem – interventie – oplossing logica heeft.
Focus dus niet op de schaarste zelf, maar op de inhoud. Durf ondersteuning en zorg zo te organiseren dat zij een aanvulling zijn op het gewone leven, met een bescheiden en realistische blik op wat je met interventies kunt oplossen. Investeer in een visie en grondhouding van de praktijk die deze bescheidenheid internaliseert en het lef heeft aan te sluiten bij de mensen en niet over te nemen.
Durf te stoppen met wat weinig toevoegt. Niet alleen kijkend naar onnodige administratie, overlegstructuren en taken die veel tijd kosten maar weinig bijdragen aan betere ondersteuning. Kijk ook naar de inhoud! Durf gecalculeerd risico te nemen door in gezinnen te stoppen met zorginterventies die jaar op jaar niet leiden tot verbetering. Durf imperfectie te verdragen en durf te accepteren dat niet alles oplosbaar is.
Voorkom dat professionals overal verantwoordelijk voor worden gemaakt. Bespreek met gemeenten en samenwerkingspartners wat wel en niet past bij de opdracht van wijkteams. Versterk daarbij de regie van inwoners over hun eigen leven en ondersteuningsproces. Wanneer inwoners eigenaar zijn van hun eigen plan, vraagt dit van professionals dat zij niet automatisch de verantwoordelijkheid overnemen. Hun rol verschuift dan van problemen oplossen naar het ondersteunen, faciliteren en versterken van wat inwoners zelf of samen met hun netwerk kunnen.
Werk meer collectief waar dat passend is. Breng mensen met vergelijkbare vragen met elkaar in contact en benut de kracht van buurten, scholen, verenigingen en vrijwilligers. Zo voorkom je dat iedere vraag automatisch individueel wordt benaderd.
Geef professionals daarnaast ruimte om professioneel af te wegen. Niet alles hoeft direct opgelost te worden. Soms helpt het juist om nabij te blijven, mee te denken en het probleem niet groter te maken dan het is.
Blijf investeren in vakmanschap, reflectie en samenwerking. Juist onder druk ontstaat de neiging om sneller te verwijzen of protocollen te volgen. Maar kwaliteit ontstaat vooral in de relatie, in goed samenwerken en in het maken van doordachte keuzes samen met inwoners.’
Hoe kunnen wijkteams een lerende organisatie blijven en zich continu ontwikkelen? - Mijke Kanters (WIJeindhoven)
‘Veranderen begint niet met een training, maar met de bereidheid om anders te kijken en anders te handelen. Die beweging ontstaat wanneer professionals begrijpen waarom verandering nodig is, zich eigenaar voelen van die verandering en de ruimte ervaren om te experimenteren. Leren vraagt daarom om nieuwsgierigheid, reflectie en een veilige omgeving waarin fouten maken mag. De manier waarop we leren, moet aansluiten bij de manier waarop we willen werken.
Ontwikkel de organisatie op alle niveaus. Leren is bovendien een organisatiebrede opgave. Alleen investeren in professionals in de uitvoering is niet voldoende. Zorg dat ook leidinggevenden, staf en management meebewegen in hun manier van sturen, organiseren en ondersteunen. Zo ontstaat een lerende organisatie vanuit dezelfde visie en met dezelfde bedoeling.
Investeer niet alleen in opleidingen, maar vooral in leren op de werkplek. Coaching on the job, intervisie, talentgericht werken en het vakinhoudelijke gesprek helpen professionals om nieuwe inzichten direct toe te passen. Zo wordt leren onderdeel van het dagelijks werk in plaats van een activiteit naast het werk.
Blijf investeren in vakmanschap, dialoog en gezamenlijke reflectie. Juist in een tijd van grote maatschappelijke veranderingen en toenemende druk is blijven leren geen luxe, maar een noodzaak. Organisaties die ruimte maken voor vakmanschap, dialoog en gezamenlijke reflectie, vergroten hun vermogen om zich blijvend aan te passen en samen met inwoners te doen wat werkelijk nodig is.’
Kan meer technologie leiden tot menselijker sociaal werk? - Esther van den Tol (Wijkteams Enschede)
‘Meer technologie in het sociaal werk kan voelen als een stap weg van de inwoner. Nieuwe systemen vragen aandacht, experimenteren kost tijd en digitale toepassingen lijken soms letterlijk tussen professional en inwoner in te komen staan.
Toch kan juist de investering in technologie uiteindelijk ruimte maken voor meer menselijk contact. Durf daarom tijdelijk te vertragen. Onderzoek niet alleen of een toepassing jullie werk sneller maakt, maar vooral wat zij kan betekenen voor de kwaliteit van het contact, de positie van de inwoner en het vakmanschap van de professional.
Bij Wijkteams Enschede experimenteren we bijvoorbeeld met AI-ondersteunde verslaglegging. Tijdens een gesprek wordt een opname gemaakt die automatisch wordt omgezet in tekst en samengevat in het gespreksformat. Daardoor hoeft de professional minder diens aandacht te verdelen tussen luisteren en vastleggen. Aan het einde nemen inwoner en professional het verslag samen door en wordt per onderdeel gecontroleerd of het klopt. Zo levert technologie niet alleen tijdwinst op, maar ontstaat ook een nieuw moment waarin de inwoner zelf de regie houdt over wat wordt vastgelegd en actief kan bepalen wat wel en niet klopt of belangrijk is.
Kijk dus verder dan de technologie zelf. De echte opbrengst ontstaat wanneer technologie ruimte teruggeeft aan datgene waar sociaal werk om draait: aandachtig luisteren, samen begrijpen en aansluiten bij wat een inwoner nodig heeft.’
